Nutri-score – co to jest i jak czytać oznaczenia na produktach?

Nutri-Score to dobrowolny, pięciokolorowy system znakowania żywności, w którym litera A (ciemnozielony) oznacza wyższą wartość odżywczą, a litera E (czerwony) – niższą. W artykule wyjaśniamy, jak poprawnie czytać te oznaczenia i jakie informacje warto znać podczas zakupów.

Czym jest Nutri-Score?

Pięciokolorowa etykieta została opracowana przez francuski zespół ds. Badań nad Epidemiologią Żywienia (EREN) pod kierownictwem Serge’a Hercberga. W pracach brały udział Agencja ds. Żywności, Środowiska, Bezpieczeństwa i Higieny Pracy (ANSES) oraz Rada ds. Zdrowia Publicznego (HCSP). System po raz pierwszy wdrożono we Francji w 2017 roku, a nadzór nad nim sprawuje francuska Agencja ds. Zdrowia Publicznego (Santé Publique France). Logo jest zarejestrowanym znakiem towarowym, którego właścicielem jest ta sama agencja.

Celem tego oznakowania jest ułatwienie porównywania produktów z tej samej kategorii, a nie klasyfikowanie jedzenia jako zdrowe lub niezdrowe. Światowa Organizacja Zdrowia (WHO), Międzynarodowa Agencja Badań nad Rakiem (IARC) oraz Centrum Zdrowia Dziecka i Instytut Matki i Dziecka w Polsce popierają to rozwiązanie. Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności (EFSA) nie zatwierdził go jednak jako oświadczenia zdrowotnego.

Jak obliczany jest wynik Nutri-Score?

Podstawą obliczeń jest skala Raynera, której koncepcję w 2005 roku zaproponował profesor Mike Rayner. Algorytm dla większości produktów opiera się na punktacji składników w 100 g lub 100 ml. Model obliczeniowy zaktualizowano 31 grudnia 2023 roku. Wyjątki stanowią sery, tłuszcze roślinne i zwierzęce oraz napoje – dla tych kategorii stosuje się odrębne modyfikacje wzoru.

Jak punktuje się składniki niekorzystne?

System przyznaje od 0 do 10 punktów za cztery składniki, których nadmiar w diecie warto ograniczać. Dla każdego z nich najlepsze i najgorsze progi wyglądają następująco:

Jak punktuje się składniki korzystne?

Za składniki promowane przyznaje się od 0 do 5 punktów. Należą do nich: białko, błonnik pokarmowy, warzywa, owoce, orzechy, rośliny strączkowe oraz oleje: rzepakowy, z orzechów włoskich i oliwa. Wysokie spożycie błonnika wiąże się z niższym ryzykiem zgonu z powodu chorób sercowo-naczyniowych o 23% i nowotworów o 17%, a każda dodatkowa porcja warzyw i owoców obniża ryzyko zgonu o około 5%.

Jak wygląda końcowe wyliczenie?

Sumę punktów za składniki do ograniczenia (N) pomniejsza się o sumę punktów za składniki korzystne (P). Wynik mieści się w zakresie od -15 do +40 punktów. Im niższa wartość, tym wyższa wartość odżywcza produktu.

Przykład dla niskotłuszczowego jogurtu: punkty N = 0 + 0 + 1 + 0 = 1, punkty P = 0 + 0 + 2 = 2, a więc Nutri-Score = 1 − 2 = −1, co daje klasę A.

Co oznaczają litery A, B, C, D i E?

Klasyfikacja końcowego wyniku odbywa się w pięciostopniowej skali. Każda klasa ma przypisany kolor i przedział punktowy w skali Raynera.

Oznaczenia A i B wskazują produkty, które warto częściej włączać do jadłospisu. Pomarańczowe D i czerwone E sugerują, by spożywać je rzadziej lub w mniejszych ilościach.

Warto jednak pamiętać, że system ocenia produkty w przeliczeniu na 100 g lub 100 ml. Dlatego bywa mylący przy rzeczywistych porcjach – pizza margherita może otrzymać zielone oznaczenie, a jej faktyczna porcja to co najmniej 350 g.

Jakie są zalety i wady pięciokolorowej etykiety?

Zalety systemu

Do głównych zalet tego oznakowania można zaliczyć:

• czytelność i łatwość interpretacji,
• możliwość szybkiego porównania produktów z jednej kategorii,
• wspieranie świadomych wyborów zakupowych,
• potwierdzony w badaniu z 2024 roku związek lepszych ocen z niższym ryzykiem chorób sercowo-naczyniowych.

Badanie online z 2020 roku na grupie 135 konsumentów produktów mlecznych wykazało, że pięciokolorowa etykieta jest łatwa do zrozumienia i pomaga w wyborze zdrowszego wariantu. Wcześniejsze badanie z 2016 roku w 60 supermarketach we Francji pokazało, że omawiane oznakowanie najlepiej wpływało na wybory żywieniowe, szczególnie osób o mniejszych dochodach.

Wady i kontrowersje

Mimo prostoty, system ma istotne ograniczenia. Nie bierze pod uwagę indywidualnych potrzeb konsumentów oraz stopnia przetworzenia żywności. Pomija też witaminy, substancje bioaktywne, niezbędne nienasycone kwasy tłuszczowe, pochodzenie białka, rodzaj błonnika pokarmowego i dodatki do żywności.

Do najczęściej podnoszonych zastrzeżeń należą:

• promowanie produktów wysoko przetworzonych kosztem żywności naturalnej,
• przyznawanie napojom gazowanym light słodzonym słodzikiem klasy B, a sokom i oliwie klasy C,
• deprecjonowanie produktów regionalnych z oznaczeniami Chroniona nazwa pochodzenia, Chronione oznaczenie geograficzne oraz Gwarantowana tradycyjna specjalność,
• ryzyko błędnego odczytywania zielonego koloru jako bezwzględnej oceny zdrowotności.

Włoski urząd antymonopolowy (AGCM) wszczął w listopadzie 2021 roku pięć dochodzeń związanych z wykorzystaniem oznaczeń. Portugalia wstrzymała wdrażanie systemu po badaniu INSA z 2021 roku, a holenderska analiza z 2023 roku wykazała niezgodność algorytmu z krajowymi wytycznymi dietetycznymi. Holenderscy naukowcy stwierdzili też, że większość korzystnych badań pochodzi od twórców systemu, co może wskazywać na błąd publikacji. W dużym międzynarodowym badaniu obejmującym ponad 12 tysięcy respondentów z 12 krajów najkorzystniejszą ocenę uzyskał system multiple traffic lights (MTL), a nie Nutri-Score. Polscy specjaliści żywienia w 59% opowiedzieli się za modyfikacją systemu, 24% przeciw jego obowiązkowemu wdrożeniu, a jedynie 6,7% akceptuje obecną formę.

System bywa też oceniany jako sprzeczny z unijną strategią „Od pola do stołu”, która promuje żywność ekologiczną, sezonową i lokalną. Światowa Organizacja Zdrowia zachęca do dalszych badań, ale nie wskazuje jednego najlepszego systemu znakowania żywności.

Na jakich produktach spotkasz Nutri-Score i jak z niego korzystać?

Gdzie znajdziesz oznaczenie?

Oznaczenie jest dobrowolne i umieszcza się je z przodu opakowania. W Polsce nie ma przepisów formalizujących jego stosowanie, ale pojawia się na wybranych produktach spożywczych, które mają obowiązkową informację o wartości odżywczej. Nie obejmuje ono żywności medycznej specjalnego przeznaczenia, żywności dla niemowląt i małych dzieci ani produktów dla osób chorych. Nie stosuje się go również do produktów bez etykiety, takich jak świeże warzywa i owoce.

System dobrowolnie stosują między innymi Francja, Belgia, Szwajcaria, Niemcy, Luksemburg, Holandia i Hiszpania. W Holandii od 1 stycznia 2024 roku ma status oficjalnie dobrowolnego, ale część dużych producentów rezygnuje z niego ze względu na niezgodność z krajowymi wytycznymi. Inne kraje, np. Norwegia, Szwecja, Dania, Islandia i Łotwa, korzystają z własnego systemu Dziurki od klucza.

Jak poprawnie czytać oznaczenia?

Etykieta sprawdza się przy porównywaniu produktów z tej samej kategorii, bo punktacja odnosi się zawsze do 100 g lub 100 ml. Nie porównuj za jej pomocą np. płatków śniadaniowych z oliwą. Zwracaj też uwagę na całościowy skład, stopień przetworzenia i wielkość porcji, którą faktycznie zjadasz.

Wobec braku krajowego aktu prawnego pojawiają się także wątpliwości co do zgodności z wymogami Rozporządzenia PE i Rady (UE) nr 1169/2011, które mówi o przekazywaniu informacji w sposób zrozumiały i niedezorientujący. Z tego powodu oznaczenie należy traktować jako wskazówkę, a nie jedyne kryterium oceny produktu.